De lente in het Groene Hart heeft een heel specifiek geluid. Het is niet het geloei van koeien of het geruis van de A12 in de verte. Het is die kakofonie boven de weilanden. Als je wel eens in maart of april op een dijkweggetje hebt gefietst, weet je precies wat ik bedoel. Het getuimel van kieviten, de melancholische roep van de grutto en het geklepper van ooievaars op hun nestpalen. We zijn hier in de kraamkamer van Nederland. Eerlijk gezegd: nergens anders komt de natuur en het cultuurlandschap zo dicht bij elkaar als hier. Je hoeft geen bioloog te zijn om hiervan te genieten, maar je moet wel even weten waar je moet kijken.
Ooievaars: Van zeldzame gast naar vaste bewoner
Ik kan me nog herinneren dat het spotten van een ooievaar groot nieuws was. In de jaren ’70 waren ze bijna uit ons landschap verdwenen. Tegenwoordig struikel je er bijna over in het Groene Hart, en dat bedoel ik op de meest positieve manier mogelijk. Dankzij herintroductieprogramma’s, zoals bij Het Liesvelt in Groot-Ammers en het ooievaarsdorp in Zegveld, is de populatie enorm hersteld.
Het mooie aan ooievaars is dat ze zich niks aantrekken van onze menselijke infrastructuur. Ze nestelen op speciale waggelpalen die door vrijwilligers zijn neergezet, maar net zo lief op een lantaarnpaal of een schoorsteen. Als je door de polders rondom Woerden of in de Alblasserwaard rijdt, zie je ze vaak parmantig door het weiland stappen. Ze zoeken kikkers, muizen en grote insecten.
Let vooral op het begroetingsritueel. Als een van de partners terugkomt op het nest, gooien ze die koppen in de nek en hoor je dat typische geklepper. Het geluid draagt ver over het water. Het is een spektakel dat nooit verveelt, hoe vaak je het ook gezien hebt.
De “Grote Vier” van de Weidevogels
Het Groene Hart is nat, venig en vol met sloten. Voor projectontwikkelaars een nachtmerrie, voor weidevogels een walhalla. De zachte bodem zit vol wormen en insecten, precies wat ze nodig hebben om hun jongen groot te brengen. Als je met je verrekijker op pad gaat, zijn dit de soorten die je absoluut gaat tegenkomen:
- De onbetwiste koning is de Grutto. Onze nationale vogel en eigenlijk het symbool van de Hollandse polder. Je herkent hem direct aan zijn lange snavel en poten, en in het broedseizoen aan die prachtige roestbruine nek. Ze roepen hun eigen naam (“grutto-grutto-grutto”) en zitten vaak op hekpaaltjes de boel in de gaten te houden.
- Dan heb je de Kievit, de acrobaat van het stel. Ze vliegen in totaal onvoorspelbare duikvluchten en maken daarbij een geluid dat klinkt als een piepende radio. Je herkent ze aan de kuif op hun kop en hun zwart-witte verenkleed dat in de zon ineens groen-paars kan glanzen.
- De Scholekster is de luidruchtige buurman die iedereen wel kent. Zwart met wit, feloranje snavel en roze poten. Ze maken een schel, indringend ’te-piet’ geluid. Vroeger zaten ze alleen aan de kust, maar ze hebben ontdekt dat de wormen in het Groene Hart minstens zo lekker zijn.
- Iets lastiger te spotten is de Tureluur. Lijkt op afstand een beetje op een kleine grutto, maar kijk naar de poten: die zijn knalrood (of fel oranje). Als ze vliegen zie je een duidelijke witte rand aan de achterkant van hun vleugels.
Toplocaties: Waar moet je zijn?
Je kunt natuurlijk lukraak de polder in fietsen, en de kans is groot dat je wat ziet. Maar als je echt even een ochtend goed wilt spotten, heb ik wel een paar favorieten waar de dichtheid net even hoger ligt.
De Zouweboezem
Dit is echt een parel. Gelegen tussen Ameide en Lexmond. Het is bekend om de grootste broedkolonie van purperreigers in Nederland, maar het stikt er ook van de zwarte sterns. Er loopt een vlonderpad dwars door het riet. Tip: ga vroeg. En dan bedoel ik echt vroeg, met zonsopkomst. Het licht over het riet is dan magisch en de vogels zijn het meest actief.
De Groene Jonker
Vlakbij de Nieuwkoopse Plassen ligt dit natuurgebiedje. Het was vroeger landbouwgrond, maar is teruggegeven aan de natuur. Het staat er vaak ‘plas-dras’, wat betekent dat er een laagje water op het land staat. Grutto’s en kluten zijn daar gek op. Je kunt er prachtig tussendoor wandelen zonder dat je de vogels verstoort, omdat de paden goed zijn aangelegd.
Polders rondom Gouda en Reeuwijk
Hier is het landschap wat opener. Het mooie van dit gebied (Steinse Groen, Oukoop) is dat veel boeren actief aan weidevogelbeheer doen. Ze maaien later en laten stukken gras staan. Dat zie je direct terug in de aantallen vogels. Let hier vooral op de zwanen in de sloten en de hazen die door het veld rennen.
Praktische tips voor de beginnende spotter
Je hoeft echt niet direct naar de winkel te rennen voor een telescoop van tweeduizend euro. Sterker nog, dat raad ik af. Vogels kijken in het Groene Hart is laagdrempelig. Toch zijn er een paar dingen die je ervaring een stuk beter maken.
- Een simpele verrekijker maakt een wereld van verschil. Een 8×42 of 10×42 is de standaardmaat. Die cijfers betekenen: 8 of 10 keer vergroting, en een lensdiameter van 42mm. Die diameter is belangrijk voor de lichtinval. Omdat het in Nederland vaak bewolkt is, zie je met een kleine pocket-kijker vaak alleen maar silhouetten.
- Blijf alsjeblieft op de paden. Ik kan dit niet genoeg benadrukken. Weidevogels broeden op de grond. Hun eieren hebben schutkleuren die zo goed werken dat je er bovenop gaat staan zonder dat je het doorhebt. Bovendien raken de ouders in paniek als je het veld in loopt, waardoor eieren afkoelen of prooien voor kraaien worden.
- Gebruik je oren. Vaak hoor je een vogel voordat je hem ziet. De rietzanger klinkt als een op hol geslagen typemachine in het riet. De putter klinkt als rinkelend glas. Als je die geluiden eenmaal herkent, wordt een fietstocht opeens een heel andere beleving.
- De fiets is eigenlijk het beste vervoersmiddel. In een auto zie je te weinig en hoor je niets. Te voet kom je niet ver genoeg. Op de fiets leg je makkelijk afstanden af en kun je geruisloos stoppen als je iets interessants ziet in de berm. Het Groene Hart is plat, dus je hebt vrij zicht naar alle kanten.
Het delicate evenwicht
Vogels kijken hier is ook kijken naar een samenwerking tussen mens en dier. Zonder de boeren die hun waterpeil hoog houden en kruidenrijk grasland beheren, zouden veel van deze soorten het moeilijk hebben. Het is geen wildernis zoals op de Veluwe; het is cultuurnatuur.
Soms zie je nestbeschermers in het weiland staan—stokken die aangeven waar een nest ligt zodat de trekker eromheen kan rijden. Dat laat zien dat dit landschap gedeeld wordt. Als bezoeker zijn we te gast in hun huiskamer.
Dus, de volgende keer dat je op een camping in de regio staat of een fietsroute plant: neem die verrekijker mee. Stop even bij een hek. Luister. Grote kans dat je wordt aangestaard door een grutto op een paaltje. En dat moment, dat oogcontact met zo’n vogel die net is teruggevlogen uit Afrika om hier in onze achtertuin te broeden, dat blijft bijzonder.